Onderzoek: Onzichtbare burgers

Personen met een handicap in het  televisienieuws bij VRT en VTM, 2007-2009
 
Door Sara Vissers en Marc Hooghe, KU Leuven, 2010.
In opdracht van de Minister van Gelijke Kansen Pascal Smet.

Professor Marc Hooghe en Sara Vissers baseerden zich op de gegevens van het Elektronisch Nieuwsarchief  (ENA). Ze telden alle actoren met een handicap in het 19 uur journaal van VRT en VTM, in de periode van 2007 tot en met 2009, dus drie jaar lang. De journaals werden opgesplistst per item, met in totaal 40.264 nieuwsitems.
 
Extreme ondervertegenwoordiging
 
Als men alle cijfers van de drie jaar samenvoegt, komt men tot de conclusie dat slechts in 0,15 % van alle nieuwsitems een actor met een handicap voorkomt. Een actor betekent hier iemand die niet gewoon in beeld komt, maar ook iets zegt. Dit is een extreme ondervertegenwoordiging. Volgens de meest strikte definitie heeft immers 2 % van de Vlamingen een handicap, maar volgens andere definities gaat het om meer dan 10%.
 
Ook de verschillende handicaps komen niet evenredig aan bod. In de 0,15% van de nieuwsitems komen personen met een lichamelijke handicap meer voor (35 %) dan mensen met een verstandelijke beperking (24 %). Blinden en slechtzienden zijn in verhouding vrij goed vertegenwoordigd (21%), maar doven en slechthorenden blijven bijna volledig afwezig (6%).

Niet alleen over handicap, graag!
 
Als mensen met een handicap het woord krijgen, heeft het onderwerp meestal ook te maken met handicap. De onderzoekers pleiten voor inclusie in andere onderwerpen –  en niet alleen in sociale zaken, maar ook in ‘hardere’ thema’s zoals politiek en financiën.
 
Mensen met een handicap moeten veel meer aan bod komen als modale Vlaming, maar ook als expert. Van 2007 tot en met 2009 kwamen slechts vijf experts met een handicap aan het woord: vier op VRT en één op VTM. In alle vijf gevallen ging het bovendien enkel om hun expertise over handicap. Als mensen met een beperking niet aan het woord komen in andere contexten en over andere onderwerpen, worden zij gereduceerd tot dit ene kenmerk.
 
Expertise
 
Nochtans zijn er ook mensen met een handicap te vinden die deskundig zijn in andere thema’s. In de Expertendatabank van Gelijke Kansen kunnen journalisten experts zoeken over alle mogelijke thema’s. De deskundigen zijn allemaal vrouwen, transgenders, allochtonen en mensen met een handicap. Via deze databank kunnen journalisten dus iets doen aan het feit dat bijna enkel witte mannen zonder handicap als expert in de media komen. De onderzoekers pleiten er nu voor om de zoekcriteria van de databank uit te breiden, zodat je ook kan zoeken op kansengroep (bijv. handicap) en niet allen op deskundigheid.
 
Handicap geen probleem voor publiek
 
De onderzoekers hielden een experiment met twee gelijkaardige krantenartikels over de klimaatsverandering. In de ene versie was de deskundige afgebeeld in een rolstoel, in de andere niet. De deelnemers die het ene artikel voorgeschoteld kregen, reageerden niet anders dan zij die de andere foto zagen. Een expert met een handicap komt dus even geloofwaardig over als een deskundige zonder handicap.
 
Actieve personen
 
Vooral VTM geeft veel aandacht aan initiatieven die speciaal georganiseerd zijn voor personen met een beperking. Hun journaal toont maar zelden mensen met een handicap die zelf iets hebben verwezenlijkt of georganiseerd. Ook al zijn ze zelf aan het woord , toch zien we hen meestal in een passieve rol, in een afhankelijke positie of als iemand voor wie moet worden gezorgd. Er is nood aan een beter evenwicht, waarbij mensen met een handicap ook in beeld komen als actieve personen die deelnemen aan het sociale leven en zelf initiatieven nemen. Voor goede voorbeelden en informatie over het sociaal en cultureel model verwijst het onderzoek naar Handiwatch.

Journalistieke meerwaarde
 
Het onderzoek noemt ook een paar goede voorbeelden, zoals de laatste schooldag of Moederdag voor een kind met een handicap. Deze nieuwsitems benadrukken de gelijkenissen tussen mensen met en zonder handicap, want die dagen zijn er voor iedereen. Tegelijk werpt de invalshoek van iemand met een handicap een nieuw licht op iets dat jaarlijks terugkomt, en biedt het zo een journalistieke meerwaarde.